น้ำท่วมเชียงใหม่ ยา PrEP เปียกหรือหาย ทำอย่างไร

ช่วงน้ำท่วมเชียงใหม่ ยา PrEP (เพร็พ) ที่โดนน้ำท่วมหรือน้ำที่อาจปนเปื้อน ให้ถือว่าใช้ไม่ได้ และรีบติดต่อคลินิกเพื่อขอยาชุดใหม่ อย่ากินต่อเพราะเสียดาย ถ้าคุณขาดยาไปหลายวันแล้วมีเพศสัมพันธ์ที่เสี่ยง ให้รีบติดต่อสถานพยาบาลเพื่อประเมินเรื่องยาป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ หน้านี้เรียงให้ว่าทำอะไรก่อน ติดต่อใคร และเตรียมอะไรไป

ถ้าอ่านแค่บรรทัดเดียว ให้จำว่า ยาที่โดนน้ำท่วมให้ทิ้ง ยาที่ขาดช่วงให้รีบคุยกับคลินิก และถ้าเสี่ยงไปแล้วอย่ารอเกิน 72 ชั่วโมง

ยา PrEP ที่โดนน้ำท่วม ยังกินต่อได้ไหม

องค์การอาหารและยาสหรัฐอเมริกา (FDA) ระบุว่ายาที่สัมผัสน้ำท่วมหรือน้ำที่อาจปนเปื้อน อาจกลายเป็นยาที่ไม่ปลอดภัยและควรทิ้ง แม้ยานั้นจะอยู่ในภาชนะเดิมที่ปิดด้วยฝาเกลียว ฝาแบบกดล็อก หรือมีหลอดหยดก็ตาม

FDA มีข้อยกเว้นเฉพาะยาที่จำเป็นต่อการมีชีวิตและหาทดแทนไม่ได้เลย แต่ย้ำว่ายาที่เปียกหรือเปลี่ยนสภาพแล้วห้ามใช้ แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: อย่าตากแดดหรือเป่าให้แห้งแล้วกินต่อ ให้แยกยาชุดนั้นออกมา แล้วโทรหาคลินิกที่คุณรับยาเพื่อขอยาทดแทน

น้ำท่วมเชียงใหม่ ยา PrEP ควรเก็บไว้ตรงไหนถึงจะรอด

ฉลากยาเม็ดสูตรที่ใช้เป็นเพร็พระบุให้เก็บยาที่อุณหภูมิ 20–25 องศาเซลเซียส เก็บในภาชนะเดิมที่จ่ายมา ปิดฝาให้แน่น และห้ามใช้หากซีลปิดปากขวดฉีกขาดหรือหายไป ในขวดยายังมีซองกันชื้นชนิดซิลิกาเจลอยู่ด้วย ซึ่งเป็นสัญญาณชัดว่ายากลุ่มนี้กลัวความชื้น

แนวทางของไทยกำหนดให้สถานบริการเก็บยาให้พ้นความร้อน แสง และความชื้น หลักเดียวกันใช้ได้กับบ้านเรา สำหรับบ้านชั้นเดียวหรือหอพักชั้นล่างริมน้ำ ให้ทำสามอย่างตั้งแต่ยังไม่มีน้ำเข้าบ้าน

• ย้ายยาขึ้นที่สูงกว่าระดับที่น้ำเคยท่วมรอบก่อน ไม่ใช่เก็บในลิ้นชักล่างสุดหรือใต้เตียง
• ใส่ขวดยาทั้งขวดในถุงซิปกันน้ำอีกชั้น โดยยังเก็บยาไว้ในขวดเดิมพร้อมซองกันชื้น
• เลี่ยงจุดที่ร้อนหรืออับชื้น เช่น ในรถที่จอดตากแดด หรือห้องน้ำ

แนวทางฉบับนี้ยังเตือนว่าต้องพกยาติดตัวเมื่อไปค้างคืนที่อื่น ช่วงอพยพจึงเป็นช่วงที่คนลืมยาบ่อยที่สุด

ระดับน้ำปิงแค่ไหนที่ควรเริ่มขยับยา

คนเชียงใหม่คุ้นกับการดูระดับน้ำที่สถานี P.1 สะพานนวรัฐอยู่แล้ว ในเหตุการณ์เดือนตุลาคม 2567 มีรายงานว่าระดับน้ำปิงขึ้นถึง 5.01 เมตรในช่วงเย็น และคาดว่าจะขึ้นสูงสุดราว 5.20 เมตร ซึ่งถือเป็นระดับสูงที่สุดเท่าที่มีการบันทึกไว้ โดยสถิติเดิมอยู่ที่ 4.85 เมตรเมื่อวันที่ 25 กันยายน 2567

ตัวเลขชุดนี้เป็นเหตุการณ์ที่ผ่านมาแล้ว ไม่ใช่การพยากรณ์ของปีนี้ แต่ใช้เป็นเส้นอ้างอิงได้ว่าบ้านคุณเคยน้ำถึงระดับไหน แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: ถ้าอยู่พื้นที่ลุ่มริมน้ำปิงและมีประกาศเฝ้าระวัง ให้ขยับยาขึ้นที่สูงตั้งแต่ตอนนั้น

ขาดยา PrEP ไปหลายวันเพราะน้ำท่วม ต้องทำอย่างไรต่อ

เรื่องนี้ไม่ต้องคิดเองทั้งหมด มีลำดับที่ทำตามได้เลย

1. แยกยาชุดที่โดนน้ำออกจากยาที่ยังดีอยู่ เก็บใส่ถุงไว้ให้เจ้าหน้าที่ดูก่อน
2. โทรหรือทักไปที่คลินิกที่คุณรับยา บอกสามเรื่อง คือยาเปียกหรือหาย ขาดมากี่วันแล้ว และช่วงที่ขาดมีเรื่องเสี่ยงหรือไม่
3. ถ้ามีเรื่องเสี่ยงเกิดขึ้นตอนยาขาด บอกตั้งแต่ประโยคแรก เพราะมีกรอบเวลาเข้ามาเกี่ยวข้อง
4. ระหว่างรอยาชุดใหม่ ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้ง
5. อย่าปรับวิธีกินเอง และอย่าขอยาต่อจากเพื่อนที่ใช้อยู่ เพราะสูตรและรูปแบบของแต่ละคนไม่เหมือนกัน

แนวทางไทยมีทั้งกรณีที่กลับเข้าสู่การใช้ยาต่อได้ และกรณีที่ต้องเริ่มใหม่ กรอบเวลาที่ใช้แยกกันตามเพศกำเนิดและตามรูปแบบที่คุณใช้อยู่ จึงเป็นเรื่องที่ผู้ให้บริการที่คลินิกของคุณประเมินและยืนยันเป็นรายคน

กรณีที่ต้องรีบที่สุดคือมีความเสี่ยงเกิดขึ้นตอนยาขาด แนวทางให้รีบไปรับยาป้องกันหลังสัมผัสเชื้อ หรือ PEP (เป๊ป) โดยเร็วที่สุดและไม่เกิน 72 ชั่วโมงหลังเสี่ยง ซึ่งเป๊ปต้องกินต่อเนื่องให้ครบ 28 วัน

สัญญาณที่ควรติดต่อคลินิกทันที ไม่ต้องรอวันนัด

• ยาเปียก เม็ดยาบวม แตก เปลี่ยนสี หรือซีลปากขวดหลุด
• ยาหายทั้งขวดตอนอพยพ หรือยาหมดก่อนถึงวันนัด
• มีเพศสัมพันธ์ที่เสี่ยงในช่วงที่ยาขาดมือ
• มีไข้ ผื่น หรือเจ็บคอ หลังจากมีเรื่องเสี่ยง ให้เจ้าหน้าที่ดูให้

ถ้าอยากทบทวนหลักการเรื่องลืมกินยาโดยละเอียด อ่านต่อได้ที่บทความ ถ้าลืมกิน PrEP ควรกินชดเชยอย่างไร และถ้ายังไม่แน่ใจว่าเป๊ปทำงานอย่างไร ดูสรุปได้ที่ รู้จักยาเป๊ป ยาต้านฉุกเฉินหลังสัมผัสเชื้อ

ไปคลินิกตามนัดไม่ได้เพราะถนนตัดขาด ทำอย่างไร

แนวทางไทยเปิดทางไว้แล้วสำหรับคนที่มาตามนัดไม่ได้ โดยระบุว่าผู้ให้บริการสามารถเสนอทางเลือกอื่นในการติดตาม เช่น บริการสาธารณสุขทางไกลที่เรียกว่า TelePrEP การใช้ชุดตรวจเอชไอวีด้วยตนเอง (HIVST) ช่วยติดตาม และการจ่ายยาให้มากกว่าตารางนัดปกติ

แนวทางยังระบุถึงการจ่ายยาล่วงหน้าในบางเงื่อนไข และให้ปรับตารางติดตามตามความจำเป็นของผู้รับบริการได้ โดยแนะนำให้กลับมาตรวจให้เร็วที่สุดเมื่อทำได้

แปลว่าอะไรสำหรับคุณ: สิ่งที่แย่ที่สุดคือเงียบหายไปเฉย ๆ ให้ติดต่อคลินิกก่อนถึงวันนัด เมื่อสถานการณ์คลี่คลาย สามารถนัดหมายเข้ารับบริการตรวจล่วงหน้าเพื่อไม่ต้องรอคิวนานหน้างาน

ช่วงน้ำท่วมต้องระวังสุขภาพอะไรเพิ่มอีก

กรมควบคุมโรคเตือนถึงโรคและภัยสุขภาพที่มากับน้ำท่วมไว้หลายกลุ่ม ทั้งไข้หวัดใหญ่และปอดอักเสบ อาหารเป็นพิษและอุจจาระร่วง โรคฉี่หนู ตาแดง ไข้เลือดออก และโรคน้ำกัดเท้า พร้อมคำแนะนำคือดื่มน้ำสะอาด กินอาหารปรุงสุก ล้างมือให้บ่อย และระวังบาดแผลจากของมีคมใต้น้ำ และมีสายด่วนกรมควบคุมโรค 1422 ให้สอบถามได้

อีกเรื่องที่ต้องไม่ลืมคือเพร็พป้องกันเฉพาะเอชไอวีเท่านั้น ไม่ได้ป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่นและไม่ได้คุมกำเนิด ยิ่งช่วงที่ยาขาดมือ ถุงยางอนามัยคือเครื่องมือที่หาได้ง่ายที่สุด อยากทบทวนพื้นฐานเรื่องเพร็พ อ่านได้จากคลังความรู้เรื่องเพร็พของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation)

คำถามที่พบบ่อย

ยาแช่น้ำแล้วตากให้แห้ง กินต่อได้ไหม

ไม่ควร FDA ระบุชัดว่ายาที่เปียกหรือเปลี่ยนสภาพแล้วไม่ควรใช้และให้ทิ้ง การทำให้แห้งไม่ได้กำจัดสิ่งปนเปื้อนที่เข้าไปกับน้ำ และไม่มีใครบอกได้ด้วยตาเปล่าว่าตัวยายังคงคุณภาพเดิมหรือไม่

ยาหายหมดตอนอพยพ ต้องเริ่มนับใหม่ทั้งหมดไหม

ขึ้นกับว่าคุณหยุดไปนานแค่ไหนและใช้แบบไหนอยู่ แนวทางของไทยมีทั้งกรณีกลับมาใช้ต่อและกรณีเริ่มใหม่ ซึ่งวิธีเริ่มไม่เหมือนกัน เรื่องนี้ต้องให้ผู้ให้บริการประเมินเป็นรายคน รวมถึงพิจารณาการตรวจเอชไอวีก่อนกลับมาใช้ยา

ระหว่างรอยาชุดใหม่ ป้องกันตัวเองอย่างไรดี

ใช้ถุงยางอนามัยทุกครั้ง และถ้ามีเหตุเสี่ยงเกิดขึ้นแล้ว ให้รีบปรึกษาสถานพยาบาลเรื่องเป๊ปภายใน 72 ชั่วโมง โดยเป๊ปต้องกินให้ครบ 28 วัน การรีบถามเร็วดีกว่ารอดูอาการ

ช่วงร้อนชื้นควรเอายาไปแช่ตู้เย็นไหม

ฉลากยาระบุให้เก็บที่อุณหภูมิ 20–25 องศาเซลเซียส ไม่ได้ระบุให้แช่ตู้เย็น ถ้าไม่แน่ใจให้ถามเภสัชกรที่จ่ายยาให้คุณ

สรุป

สามข้อที่ควรจำสำหรับคนใช้เพร็พในเชียงใหม่และภาคเหนือช่วงน้ำหลาก ข้อแรก ยาที่โดนน้ำท่วมให้ถือว่าใช้ไม่ได้และรีบหายาทดแทน ข้อสอง เก็บยาในขวดเดิม ปิดฝาแน่น และย้ายขึ้นที่สูงตั้งแต่มีประกาศเฝ้าระวัง ข้อสาม ถ้าขาดยาหรือไปตามนัดไม่ได้ ให้ติดต่อคลินิกไว้ก่อน เพราะแนวทางไทยเปิดทางเลือกไว้แล้วทั้งการติดตามทางไกลและการจ่ายยาล่วงหน้า

น้ำท่วมเป็นเรื่องที่ควบคุมไม่ได้ แต่แผนสำรองเรื่องยาเตรียมได้ตั้งแต่วันนี้ การโทรถามคลินิกหรือเข้าไปตรวจสักครั้งเป็นเรื่องปกติที่ทำได้ ไม่มีใครมาตัดสินคุณ

แหล่งอ้างอิง

• แนวทางการจัดบริการยาป้องกันก่อนการสัมผัสเชื้อเอชไอวี ประเทศไทย ปี 2568 — กองโรคเอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ กรมควบคุมโรค
• Safe Drug Use After a Natural Disaster — U.S. Food and Drug Administration
• ฉลากยา Emtricitabine and Tenofovir Disoproxil Fumarate Tablets — DailyMed, U.S. National Library of Medicine
• โรคร้ายและภัยสุขภาพที่มากับน้ำท่วม — สำนักงานป้องกันควบคุมโรคที่ 6 กรมควบคุมโรค
• รายงานระดับน้ำปิงที่สะพานนวรัฐ จังหวัดเชียงใหม่ — Thai PBS