วัคซีนที่ช่วยลดความเสี่ยงโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์มีอยู่จริง แต่ไม่ได้ป้องกันทุกโรค วัคซีนที่เกี่ยวข้องโดยตรงที่สุดคือวัคซีนเอชพีวี ไวรัสตับอักเสบบี และไวรัสตับอักเสบเอในบางสถานการณ์ ส่วนเอชไอวี ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม และเริมยังไม่มีวัคซีนสำหรับใช้ทั่วไป การเลือกวัคซีนจึงควรดูอายุ ประวัติเดิม ภูมิคุ้มกัน โรคประจำตัว การตั้งครรภ์ และเหตุสัมผัสของแต่ละคน ไม่ใช่เลือกจากเพศหรือจำนวนคู่นอนเพียงอย่างเดียว
วัคซีน HPV ช่วยป้องกันอะไร
เชื้อ HPV บางสายพันธุ์เกี่ยวข้องกับมะเร็งปากมดลูก ทวารหนัก อวัยวะเพศ และช่องปากหรือลำคอ ขณะที่บางสายพันธุ์ทำให้เกิดหูดหงอนไก่ วัคซีนช่วยป้องกันสายพันธุ์ที่วัคซีนครอบคลุมได้ดีที่สุดเมื่อได้รับก่อนสัมผัสเชื้อ แต่ผู้ที่เคยมีเพศสัมพันธ์แล้วก็อาจยังได้ประโยชน์ เพราะอาจยังไม่เคยสัมผัสทุกสายพันธุ์ที่วัคซีนป้องกัน
วัคซีน HPV ไม่ได้รักษาการติดเชื้อหรือหูดที่มีอยู่แล้ว และไม่ใช้แทนการคัดกรองมะเร็งปากมดลูก ผู้ที่อยู่ในเกณฑ์คัดกรองยังต้องตรวจตามคำแนะนำ แม้ฉีดวัคซีนครบแล้ว กำหนดการฉีดในประเทศไทยขึ้นกับอายุ ภูมิคุ้มกัน ประวัติวัคซีน และสิทธิบริการ แนวทางปีงบประมาณ 2569 ของกรมควบคุมโรคกำหนดกลุ่มเป้าหมายในแผนงานและมีคำแนะนำต่างกันสำหรับผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง จึงควรนำสมุดวัคซีนหรือประวัติเดิมไปให้หน่วยบริการตรวจสอบ
วัคซีนไวรัสตับอักเสบบีสำคัญอย่างไร
ไวรัสตับอักเสบบีติดต่อผ่านเลือด น้ำอสุจิ สารคัดหลั่งทางเพศ และจากผู้คลอดสู่ทารก การติดเชื้อเรื้อรังอาจนำไปสู่ตับแข็งหรือมะเร็งตับ ประเทศไทยให้วัคซีนนี้ในแผนเด็กตั้งแต่แรกเกิด แต่ผู้ใหญ่บางคนอาจไม่เคยได้รับ ได้ไม่ครบ หรือจำประวัติไม่ได้ คลินิกจะช่วยทบทวนว่าควรตรวจเลือดก่อนหรือไม่และควรใช้วัคซีนชนิดใด
จำนวนเข็มและช่วงเวลาขึ้นกับชนิดวัคซีน อายุ และภาวะสุขภาพ จึงไม่ควรยึดสูตรเดียวกับทุกคน ผู้ที่มี HIV โรคตับ โรคไต หรือใช้ยากดภูมิคุ้มกันอาจต้องวางแผนและติดตามการตอบสนองต่างจากคนทั่วไป หากเพิ่งสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งจากผู้ที่อาจมีไวรัสตับอักเสบบี ให้ติดต่อสถานพยาบาลทันที เพราะการดูแลหลังสัมผัสต้องประเมินเวลา ประวัติวัคซีน และผลเลือด ไม่ควรรอฉีดตามนัดปกติเอง
วัคซีนไวรัสตับอักเสบเอเกี่ยวกับสุขภาพทางเพศอย่างไร
ไวรัสตับอักเสบเอแพร่ทางอุจจาระเข้าสู่ปาก จึงเกิดได้จากอาหารหรือน้ำปนเปื้อน และจากกิจกรรมทางเพศที่มีโอกาสสัมผัสอุจจาระ เช่น การสัมผัสปากกับทวารหนัก แนวทางสร้างเสริมภูมิคุ้มกันตลอดช่วงชีวิตของไทยปี 2569 แนะนำวัคซีนแก่ผู้ใหญ่บางกลุ่มที่มีโอกาสรับเชื้อหรือเสี่ยงป่วยรุนแรงมากขึ้น เช่น ผู้มีโรคตับเรื้อรัง ผู้มี HIV ผู้มีภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง และชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย แต่การประเมินควรอิงกิจกรรมและสุขภาพจริง ไม่ใช้ป้ายอัตลักษณ์แทนการซักประวัติ
โรคใดที่ยังไม่มีวัคซีนใช้ทั่วไป
- เอชไอวี: ยังไม่มีวัคซีนที่อนุมัติใช้ป้องกันทั่วไป วิธีลดความเสี่ยงได้แก่ถุงยาง PrEP และ PEP หลังเหตุสัมผัสตามเวลา
- ซิฟิลิส หนองใน และหนองในเทียม: ยังต้องพึ่งการใช้ถุงยาง การตรวจตามตำแหน่งสัมผัส การรักษา และการดูแลคู่
- เริม: ยังไม่มีวัคซีนสำหรับประชาชนทั่วไป การหลีกเลี่ยงสัมผัสตุ่มหรือแผลและการปรึกษาคลินิกช่วยลดการส่งต่อได้
ข่าวการทดลองวัคซีนไม่เท่ากับวัคซีนที่ผ่านการอนุมัติและมีบริการแล้ว ก่อนจ่ายเงินหรือสมัครรับบริการ ควรตรวจชื่อวัคซีน เลขทะเบียน กลุ่มที่ได้รับอนุมัติ และสถานะจากหน่วยงานทางการ ไม่ซื้อผลิตภัณฑ์ที่อ้างว่าป้องกันเอชไอวีหรือรักษาโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์โดยไม่มีหลักฐาน
เช็กอะไรบ้างก่อนรับวัคซีน
- นำสมุดวัคซีน รูปถ่ายประวัติ หรือข้อมูลจากโรงพยาบาลเดิมไปด้วย หากไม่มีเอกสารให้บอกเท่าที่จำได้ ไม่ต้องเดา
- แจ้งการแพ้วัคซีนหรือส่วนประกอบ การตั้งครรภ์ ไข้หรืออาการป่วยในวันนัด โรคประจำตัว และยาที่กดภูมิคุ้มกัน
- ถามชื่อวัคซีน จำนวนเข็ม วันนัด ผลข้างเคียงที่พบบ่อย อาการที่ต้องรีบกลับมาพบแพทย์ และค่าใช้จ่ายก่อนรับบริการ
- หากเคยฉีดไม่ครบ อย่าเริ่มชุดใหม่หรือเพิ่มเข็มเอง ให้หน่วยบริการตรวจประวัติและจัดตารางที่เหมาะสม
วัคซีนต้องใช้ร่วมกับการป้องกันแบบอื่น
แม้ได้รับวัคซีนแล้ว ยังควรใช้ถุงยางหรืออุปกรณ์กั้นให้ถูกวิธี ตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ตามเหตุสัมผัส และงดกิจกรรมทางเพศเมื่อมีแผล ตุ่ม หนอง หรืออาการผิดปกติ อ่านข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ อาการและการตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และ การใช้ถุงยางอนามัย
สำหรับเอชไอวี ผู้ที่มีเหตุสัมผัสภายใน 72 ชั่วโมงควรติดต่อคลินิกทันทีเพื่อประเมิน PEP โดยไม่รอวัคซีนหรือผลตรวจ ส่วนผู้ที่มีโอกาสสัมผัสเป็นระยะอาจคุยเรื่อง PrEP กับผู้ให้บริการ วัคซีน HPV ไวรัสตับอักเสบเอ หรือบีไม่สามารถทดแทน PrEP, PEP หรือการตรวจเอชไอวีได้
คำถามที่พบบ่อยเรื่องวัคซีนกับสุขภาพทางเพศ
เคยมีเพศสัมพันธ์แล้วฉีดวัคซีน HPV ได้ไหม
อาจยังได้ประโยชน์ เพราะคนหนึ่งคนไม่จำเป็นต้องเคยสัมผัส HPV ทุกสายพันธุ์ แต่ประโยชน์ จำนวนเข็ม และสิทธิบริการขึ้นกับอายุ ประวัติเดิม และภาวะสุขภาพ ควรประเมินกับหน่วยบริการ
จำไม่ได้ว่าเคยฉีดไวรัสตับอักเสบบีหรือไม่ ควรทำอย่างไร
นำข้อมูลที่มีไปให้คลินิกทบทวน ผู้ให้บริการอาจค้นประวัติ ประเมินความเสี่ยง หรือเสนอการตรวจเลือดตามความเหมาะสม ไม่ควรซื้อวัคซีนมาฉีดหรือกำหนดตารางเอง
ฉีดวัคซีนครบแล้วไม่ต้องใช้ถุงยางได้หรือไม่
ไม่ได้ วัคซีนป้องกันเฉพาะเชื้อหรือสายพันธุ์ที่ครอบคลุม ไม่ป้องกันเอชไอวี ซิฟิลิส หนองใน หนองในเทียม หรือเริม และไม่ป้องกันการตั้งครรภ์
สรุปก่อนนัดฉีดวัคซีน
เริ่มจากรวบรวมประวัติวัคซีนและสุขภาพ แล้วถามหน่วยบริการว่าควรรับ HPV ไวรัสตับอักเสบเอ หรือไวรัสตับอักเสบบีหรือไม่ อย่าใช้ตารางเข็มของคนอื่นแทนการประเมินของตนเอง และวางแผนถุงยาง การตรวจ STI รวมถึง PrEP หรือ PEP ตามเหตุสัมผัสควบคู่กัน
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาเอง เรื่องวัคซีน ยา และการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์ เภสัชกร หรือเจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่ดูแลคุณ
